Tijd voor sensatie

Overprikkeling. Onderprikkeling. Wanneer ik deze woorden in mijn zakelijke WhatsApp zoekbalk invoer, poppen er alleen al van de afgelopen twee weken twintig hits op. Het zijn termen die ik kennelijk graag gebruik. En ik niet alleen, want een beetje rond surfen op Google geeft je een hele lijst aan pagina’s en artikelen over dit onderwerp. Prikkels zijn hot. Of in ieder geval: de manier waarop we ze verwerken en binnenkrijgen. Wij als mensen, maar ook onze honden.

Bij overprikkeling kunnen de meeste mensen zich wel iets voorstellen. Een hoofd dat “vol” zit. Moeite met concentreren. Sneller geïrriteerd raken. Het gevoel dat alles tegelijk binnenkomt en nergens meer een filter op zit. Onderprikkeling wordt vaak minder snel herkend, terwijl dit minstens zoveel invloed kan hebben op gedrag en welzijn. Dat knagende gevoel dat je iets moet doen. Dat stilzitten bijna ongemakkelijk wordt. Dat je onrustig wordt terwijl er eigenlijk niets mis is.

Als ik even zo vrij mag zijn om over mijzelf te praten: voor mij bestaat een gemiddelde dag uit zoeken hoe ik tussen deze twee uitersten in blijf bewegen. Dat dit niet altijd lukt mag duidelijk zijn. Ik kan nog steeds niet goed zeggen welke “sensatie” ik vervelender vind: de wereld om mij heen niet goed meer kunnen filteren door overprikkeling, of het gevoel dat ik als de wiedeweerga iets moet gaan doen omdat ik mij dood verveel.

Nou past dit natuurlijk bij het hebben van ADHD en inmiddels kan ik redelijk goed beredeneren wat er aan de hand is en daar ook op acteren. Met terugwerkende kracht begrijp ik nu ook situaties uit het verleden waar ik mij toen enorm ellendig over voelde. Alsof ik steeds moest fietsen naar een bestemming op grote afstand, maar dan met twee lekke banden.

Voor wie nu al de conclusie heeft getrokken dat dit onderwerp alleen interessant is voor mensen met ADHD: nee. Absoluut niet.

Je hoeft geen diagnose te hebben om last te hebben van overprikkeling of onderprikkeling. Sterker nog: vrijwel iedereen kent het wel. Denk aan een drukke supermarkt na een lange werkdag. Een periode waarin je agenda overloopt en je merkt dat je lontje steeds korter wordt. Of juist vakantie hebben en na drie dagen rust opeens onrustig worden omdat je brein en lijf gewend zijn geraakt aan continu “aan” staan.

Ook karakter, ervaringen, stressniveau, slaap, gezondheid, hormonen en omgeving spelen hierin een rol. Sommige mensen zoeken prikkels sneller op, anderen vermijden ze juist. De één ontspant van een festival vol licht en geluid, terwijl de ander na een uur compleet uitgeput is. Geen van beide is fout. Het zegt vooral iets over hoe jouw zenuwstelsel informatie verwerkt.

En precies daar wordt het interessant als we kijken naar honden.

Want ook honden verwerken de hele dag door prikkels. Geluiden, geuren, beweging, aanraking, spanning van mensen, andere dieren, verkeer, verwachtingen vanuit de omgeving. Sommige honden lijken overal dwars doorheen te lopen alsof ze een ingebouwde ruisonderdrukking hebben. Andere honden reageren op ieder detail. Overprikkeling bij honden herkennen mensen vaak nog wel. Een hond die druk wordt, uitvalt, slecht slaapt, blijft “aanstaan”, moeilijk tot rust komt of explosief reageert. Maar onderprikkeling wordt regelmatig onderschat. Terwijl ook dat gedrag kan geven: onrust, slopen, constant aandacht vragen, fixeren op beweging, eindeloos blijven doorgaan of juist moeilijk kunnen ontspannen omdat het zenuwstelsel continu op zoek is naar input.

En nee: de oplossing is niet altijd “meer doen”.

Dat is misschien wel één van de grootste misverstanden rondom prikkels. Een hond die onrustig is heeft niet automatisch méér activiteit nodig. Soms heeft een hond juist hulp nodig in het beter verwerken en reguleren van wat er al binnenkomt.

Daar komt voor mij sensorische integratie om de hoek kijken.

Sensorische integratie gaat niet over een hond simpelweg moe maken. Het gaat ook niet alleen over ontspanning. Het gaat over het leren begrijpen van hoe een individuele hond prikkels ervaart, verwerkt en erop reageert. Welke zintuigen staan op de voorgrond? Waar raakt een hond spanning kwijt? Welke prikkels geven stress en welke juist houvast? Hoe zorg je ervoor dat een hond zichzelf beter leert reguleren in plaats van alleen maar te reageren?

Dat kan betekenen dat een hond juist meer uitdaging nodig heeft. Maar het kan ook betekenen dat een hond moet leren vertragen. Meer lichaamsbewustzijn ontwikkelen. Meer grip krijgen op zijn omgeving. Of ontdekken dat niet iedere prikkel direct actie vereist.

Eigenlijk heeft iedere hond baat bij activiteiten waarbij het zenuwstelsel op een gezonde manier aangesproken wordt. Dat is in ieder geval waar ik van overtuigd ben. Los van dat ik er anders geen bedrijf in zou hebben, zie ik op de eerste plaats ook keer op keer wat er allemaal mogelijk is wanneer iemand tijd én continuïteit investeert in deze vorm van werken. Net zoals mensen baat hebben bij een balans tussen inspanning, rust, uitdaging en herstel. Sensorische integratie helpt honden niet om iemand anders te worden. Het helpt ze juist steviger te worden in wie ze al zijn. 

Werken met vervreemde materialen kan binnen sensorische integratie helpen omdat het zenuwstelsel wordt uitgenodigd om nieuwe informatie bewust te verwerken. Wanneer een hond bijvoorbeeld over een onbekende ondergrond loopt, langs bewegende materialen gaat of verschillende structuren voelt, moeten de hersenen actief informatie verzamelen, filteren en beoordelen. Zintuigen zoals tast, zicht, gehoor, reuk en evenwicht sturen daarbij voortdurend signalen naar de hersenen, die bepalen of iets veilig, spannend, interessant of onbelangrijk is. Het is daarom ook niet voor niets dat we tijdens de sessies veel gebruik maken van voorwerpen die in hun vorige leven een hele andere functie hadden dan onderdeel voor een sensorische oefening voor honden. 

Bij deze vormen van verrijking zie je vaak dat een hond bewuster gaat bewegen en beter moet afstemmen op zijn eigen lichaam en omgeving. Gebieden in de hersenen die betrokken zijn bij motoriek, balans, lichaamsbewustzijn, aandacht en emotieverwerking werken daardoor intensiever samen. Ook het limbisch systeem speelt hierin een belangrijke rol: het deel van de hersenen dat betrokken is bij emoties en stressreacties. Wanneer een hond in een veilige setting leert omgaan met nieuwe prikkels, kan het brein nieuwe verbindingen aanmaken en flexibeler worden in het verwerken van informatie.

Het doel is daarbij niet om een hond te overweldigen, maar om het zenuwstelsel gecontroleerd te laten oefenen in schakelen: spanning opmerken, informatie verwerken, oplossingen zoeken en vervolgens weer terugkeren naar regulatie. Op die manier kunnen nieuwsgierigheid, lichaamsbewustzijn, zelfvertrouwen en emotieregulatie zich verder ontwikkelen.

Bij het volgen van een Free Your Mind traject ga je in ieder geval heel anders naar de kringloop kijken. Oefeningen kunnen namelijk vaak al heel snel en makkelijk gedaan worden met materialen en structuren die aansluiten bij de hulpvraag van jouw hond. De verleiding is vaak groot om hier een speur spel van te maken: zoveel mogelijk voertjes zoeken die verstopt zijn tussen het materiaal. Hoewel dit uiteindelijk wel een activiteit kan zijn waar je naar toe gaat bouwen ligt de focus niet op het maken van een speurtocht of puzzel. Je zou het kunnen vergelijken met activiteiten die wij mensen ondernemen om even uit ons hoofd te komen. Vervreemding speelt dan ook vaak een rol. Misschien ken je het gevoel wel van een bezoek aan Villa Volta in de Efteling. Je stapt naar buiten en hebt heel even het idee dat je hersenen opnieuw moeten “landen” in de werkelijkheid. Terwijl je ogen beweging registreren, probeert je evenwichtssysteem tegelijkertijd te begrijpen wat er precies gebeurt. Je wordt als het ware even op het verkeerde been gezet. Na meerdere bezoeken merken veel mensen dat ze minder gevoelig zijn voor de illusie van over de kop gaan. Maar er zijn ook mensen die na 1 bezoek de attractie op een persoonlijke zwarte lijst van activiteiten zetten. Het effect komt heel heftig binnen bij het zenuwstelsel. 

Eigenlijk is dat een interessant voorbeeld van hoe vervreemding invloed heeft op ons zenuwstelsel en onze zintuiglijke verwerking. Onze hersenen zijn namelijk voortdurend bezig met het verzamelen, filteren en interpreteren van informatie uit de omgeving. Meestal gebeurt dit automatisch en razendsnel. Maar wanneer informatie nét anders binnenkomt dan verwacht, moeten de hersenen actief gaan bijsturen.

Binnen sensorische integratie gebeurt in feite iets vergelijkbaars, al is het doel daar natuurlijk niet om iemand compleet te desoriënteren zoals in een attractie. Door te werken met onbekende materialen, bewegingen, structuren of ondergronden wordt het brein uitgenodigd om opnieuw af te stemmen op het lichaam en de omgeving. Het zenuwstelsel moet schakelen: wat voel ik, wat zie ik, hoe beweeg ik en is dit veilig?

Juist dat proces van gecontroleerde vervreemding kan waardevol zijn. Niet alleen voor mensen, maar ook voor honden. Het helpt om lichaamsbewustzijn, flexibiliteit in het zenuwstelsel en het verwerken van prikkels verder te ontwikkelen. Het gaat daarbij niet om presteren of “het goed doen”, maar om ervaren, aanpassen en leren reguleren. En misschien is dat ook wel waarom sensorische integratie soms zo bijzonder voelt. Omdat je even uit het automatische patroon stapt en je hersenen opnieuw contact moeten maken met wat je daadwerkelijk ziet, voelt en ervaart. Tot de nieuwe situatie niet nieuw meer is en je hersenen op nieuwe en vreemde situaties minder intens reageren. 

Een simpele oefening die je zelf kunt proberen wanneer je merkt dat je overprikkeld raakt of juist vastloopt in onrust, is werken met een onverwachte zintuiglijke prikkel. Denk bijvoorbeeld aan het nemen van een extreem zuur snoepje. Op het moment dat de zure smaak binnenkomt, moet je zenuwstelsel direct schakelen. Je aandacht verschuift automatisch naar wat je op dat moment voelt, proeft en ervaart. Heel even word je uit de stroom van gedachten gehaald en teruggebracht naar het hier en nu.

Dat effect ontstaat omdat je hersenen prioriteit geven aan nieuwe en opvallende sensorische informatie. Het zenuwstelsel moet de prikkel verwerken, erop reageren en opnieuw balans zoeken. Hierdoor kan de constante “ruis” in je hoofd soms tijdelijk wat meer naar de achtergrond verdwijnen.

Een ander voorbeeld is bewust werken met temperatuur. Veel mensen merken dat het helpt om kort hun handen onder koud water te houden, een koud blikje tegen hun gezicht of nek te zetten of juist bewust warmte op te zoeken via een warme kruik of deken. Ook hierbij moet het zenuwstelsel actief reageren op wat het lichaam voelt. De aandacht verschuift daardoor van interne onrust naar een concrete lichamelijke ervaring.

Het zijn geen wondermiddelen en ze lossen de oorzaak van overprikkeling natuurlijk niet op, maar zulke kleine sensorische interventies kunnen wel helpen om jezelf weer even terug te brengen naar het moment en meer bewust contact te maken met je lichaam.

Naast een traject op maat is het ook mogelijk om een losse module te volgen. Twee keer per jaar start Project Free Your Mind: een traject waarin je op een andere manier leert kijken naar jouw hond. Niet vanuit méér trainen of méér doen, maar vanuit de vraag: wat heeft jouw hond écht nodig om fysiek en mentaal in balans te zijn? Je kunt kiezen voor een persoonlijk traject op maat of twee keer per jaar aansluiten bij Project Free Your Mind: een verdiepend 8-weken programma met begeleiding, zelfstudie, praktijkmomenten en een werkboek. Tijdens het traject leer je onder andere meer over stress, belastbaarheid, emotionele regulatie, passende uitdaging en hoe je dit inpast binnen het leven dat je al hebt. Het eerstvolgende project start tussen 14 en 28 september in Ridderkerk. Voor meer info over het project is hier te vinden. 

Free Your Mind is per uitstek geschikt voor dieren die zich in bijzondere omstandigheden bevinden. Jaarlijks organiseer ik samen met een klein team vrijwillige activiteiten voor een organisatie waar Free Your Mind past.

Tijdens het afgelopen paasweekend 3,4 en 5 april mochten wij meerdere dagen aan de slag bij Dierenasiel Louterbloemen. Een weekend vol sensorische sessies, nieuwe indrukken en heel veel bijzondere ontmoetingen. Sommige honden gingen mee naar het Sunny Side sensorische veld voor een individuele sessie. Andere honden kregen juist verrijking op het terrein van het asiel zelf, zodat ook honden die moeilijk kunnen reizen toch mee konden doen. Er werd gewerkt met verschillende ondergronden, snuffelmogelijkheden, zachte materialen, hoogteverschillen en veilige rustplekken. Niet met het doel om honden “moe” te maken, maar juist om ze ruimte te geven om zelf keuzes te maken en nieuwe ervaringen op te doen. Het voelde een beetje als een schoolreisje: voor de honden, maar stiekem ook voor onszelf.

De komende tijd blijven wij ons waar lukt inzetten voor verrijking van de honden van Louterbloemen. Zo stonden wij op de open dag op 9 mei met onze Sensorische Snoepwinkel. Bezoekers konden daar hun sensorische mand samenstellen met materialen die geschikt waren voor hun hond. Op die manier konden ze thuis ook aan de slag. De manden waren ook bij mijn klanten een succes en gaan daarom beschikbaar worden voor een ieder die Free Your Mind gaat volgen. Zowel een traject op maat als Project Free Your Mind. 

Op het Sunny Side sensorisch veld werden onlangs foto’s gemaakt van een aantal vaste bezoekers van het veld: Nelson, Nala, Natura, Nieves, Bobbi, Teddy, Bo, Wiep en Elfy. Geen stijve studio setting, maar ontspannen rondlopen, snuffelen en gewoon jezelf mogen zijn. Juist daardoor ontstaan vaak de mooiste beelden. De reportage laat zien hoe verschillend honden zijn in uitstraling, energie en karakter wanneer ze de ruimte krijgen om op hun eigen manier te bewegen. Ook interesse in een ontspannen fotoshoot met jouw hond? Stuur gerust een bericht naar 0654678659.

Voor wie niet bekend is met het Sunny Side Sensorisch veld: in de volgende nieuwsbrief vertel ik meer over wat het is en hoe het terrein op vele manieren bijdraagt aan hondenwelzijn. 

 In het mooie Hanks ligt de Snuffelweide van Karin Schalken. Een bijzondere plek waar honden in alle rust kunnen ontdekken, snuffelen en bewegen. De omgeving biedt veel mogelijkheden voor verrijking en rustige sensorische uitstapjes. Een fijne plek voor honden die behoefte hebben aan ruimte, minder drukte en gecontroleerde vrijheid. Een aanrader voor honden die op openbare plekken snel overprikkeld raken, maar wel graag op ontdekking gaan. Meer informatie via de site van Karin. Klik hier om naar de site te gaan. 

Beantwoord onderstaande vragen met ja, nee of weet ik niet. Hoe vaker je ‘ja’ antwoordt, hoe groter de kans dat sensorische integratie een waardevolle aanvulling kan zijn. Dat betekent niet automatisch dat er sprake is van een probleem. Het kan juist helpen om beter te begrijpen hoe jouw hond prikkels verwerkt en wat hij nodig heeft om beter in balans te komen. Twijfel je over welk antwoord er past? Dat kan een goede reden zijn om samen verder te kijken wat er bij jouw hond speelt. 

1. Reacties op de omgeving

• Schrikt jouw hond snel van onverwachte geluiden?
• Heeft jouw hond moeite met drukke omgevingen?
• Verandert het gedrag sterk per locatie?
• Is jouw hond buiten heel alert, maar binnen juist onrustig?
• Lijkt jouw hond sommige ondergronden spannend of vervelend te vinden?
• Heeft jouw hond moeite met herstellen na spanning of opwinding?

2. Gedrag en emoties

• Heeft jouw hond snel frustratie?
• Wisselt jouw hond sterk tussen druk gedrag en vermoeidheid?
• Is jouw hond snel “vol” tijdens training?
• Zie je gedrag waarvan je denkt: “Hij wil wel, maar het lukt hem niet”?
• Heeft jouw hond moeite met ontspanning?
• Reageert jouw hond soms heftiger dan de situatie lijkt te vragen?
• Heb je soms het gevoel dat jouw hond voortdurend “aan” staat, terwijl anderen zeggen dat het wel meevalt?

3. Lichaam en beweging

• Vermijdt jouw hond bepaalde bewegingen of obstakels?
• Loopt jouw hond graag overal overheen of juist nergens overheen?
• Zoekt jouw hond veel fysieke prikkels op (springen, duwen, botsen)?
• Heeft jouw hond moeite met lichaamsbewustzijn?
• Zie je spanning in houding, spieren of beweging?
• Heeft jouw hond moeite met aanrakingen, borstelen of tuig omdoen?